Masywny krwotok z kończyny może w krótkim czasie doprowadzić do bezpośredniego zagrożenia życia, dlatego jego szybkie opanowanie stanowi jeden z podstawowych elementów pomocy przedmedycznej. Stazy taktyczne pozwalają skutecznie ograniczyć utratę krwi w sytuacjach, w których konieczne jest natychmiastowe działanie. W artykule omawiamy rodzaje staz, ich zastosowanie oraz zasady prawidłowego zakładania, uwzględniając specyfikę postępowania zgodnego ze standardem TCCC.

Czym jest staza taktyczna i do czego służy?

Staza taktyczna, określana również jako opaska uciskowa, jest wyrobem medycznym przeznaczonym do szybkiego zatrzymania zagrażającego życiu krwotoku z kończyny. Jej zastosowanie pozwala ograniczyć przepływ krwi przez uszkodzone naczynia i zyskać czas potrzebny na udzielenie dalszej pomocy. W środowisku taktycznym staza może być wykorzystywana zarówno przez ratownika, jak i przez samego poszkodowanego. Jak czytamy w artykule Tomasza Sanaka, Marka Dąbrowskiego, Przemysława Kluja i innych autorów, jej znaczenie wynika między innymi z możliwości szybkiej aplikacji oraz zastosowania w różnych warunkach działania.

Staza taktyczna w standardzie TCCC

Standard TCCC, czyli Tactical Combat Casualty Care, określa zasady postępowania z osobami poszkodowanymi w warunkach bojowych. W przywołanym opracowaniu dotyczącym zapewnienia hemostazy miejscowej autorzy wskazują stazę jako podstawowy środek wykorzystywany do zatrzymywania ciężkich krwotoków z kończyn. W publikacji czytamy: „Możliwość szybkiej aplikacji oraz łatwość zastosowania w różnych warunkach i etapach działania sprawiają, że staza taktyczna jest środkiem z wyboru używanym do zatamowania krwawienia”. Sformułowanie to odnosi się do specyfiki działań, w których czas i możliwość szybkiego ograniczenia utraty krwi mają istotne znaczenie.

Staza jako środek z wyboru

Staza taktyczna znajduje zastosowanie przede wszystkim wtedy, gdy konieczne jest szybkie opanowanie masywnego krwawienia z kończyny. Jej konstrukcja pozwala na sprawne założenie bez konieczności wykonywania skomplikowanych czynności. Jednakże jak czytamy w artykule Tomasza Sanaka, Marka Dąbrowskiego, Przemysława Kluja i innych: „obecnie rekomenduje się (jeśli to tylko możliwe) zastąpienie jej w fazie TFC przez mniej inwazyjne sposoby tamowania krwotoków z kończyn”.

Jakie są rodzaje staz taktycznych?

W literaturze poświęconej ratownictwu taktycznemu wymienia się kilka konstrukcji przeznaczonych do kontroli masywnych krwotoków. Jak czytamy w opracowaniu Daniela Sieniawskiego i Pawła Kalinowskiego Nowe metody zaopatrywania poszkodowanych na polu walki, stazy taktyczne stanowią alternatywę dla tradycyjnych opasek uciskowych, których niewłaściwe zastosowanie może prowadzić do poważnych następstw wynikających z niedokrwienia tkanek. Autorzy wskazują, że zastosowanie stazy jest uzasadnione między innymi przy krwawieniach niemożliwych do opanowania innymi metodami, głębokim położeniu krwawiącego naczynia, konieczności jednoczesnego zabezpieczania dróg oddechowych i wentylacji oraz podczas zdarzeń z dużą liczbą rannych.

Staza SOFTT-W

SOFTT-W (Special Operations Forces Tactical Tourniquet – Wide) jest szeroką stazą taktyczną przeznaczoną do zatrzymywania masywnych krwotoków tętniczych i żylnych z kończyn. Jak podają Sieniawski i Kalinowski, konstrukcja ta stanowi rozwinięcie wcześniejszej wersji SOFT, przy czym została od niej odchudzona o około 25%, osiągając masę około 80 gramów. Zmniejszone wymiary po złożeniu ułatwiają umieszczenie jej w indywidualnej apteczce. Autorzy zwracają również uwagę na możliwość szybkiego założenia oraz obsługi zarówno prawą, jak i lewą ręką, co pozwala poszkodowanemu zastosować stazę samodzielnie na każdej kończynie.

Staza C-A-T

C-A-T (Combat Application Tourniquet) jest kolejnym typem stazy przeznaczonym do opanowywania masywnych krwotoków z kończyn. Jej budowa i sposób zastosowania są zbliżone do stazy SOFTT-W, a mechanizm zaciskający umożliwia uzyskanie odpowiedniego ucisku na uszkodzone naczynia. W przywołanym opracowaniu autorzy wskazują, że C-A-T jest przeznaczona do stosowania w przypadku ciężkich krwawień tętniczych lub żylnych, których nie można skutecznie opanować tradycyjnymi metodami. Ze względu na możliwość szybkiego użycia staza ta znajduje zastosowanie w wyposażeniu zestawów ratowniczych wykorzystywanych przez wojsko, policję, straż pożarną oraz inne służby.

AAJT – staza do krwotoków w obszarach połączeń tułowia z kończynami

AAJT (Abdominal Aortic and Junctional Tourniquet) jest konstrukcją przeznaczoną do kontroli potencjalnie śmiertelnych krwotoków występujących w miejscach, w których standardowej stazy kończynowej nie można prawidłowo zastosować. Jak opisują Sieniawski i Kalinowski, może być wykorzystywana między innymi przy ciężkich krwotokach dotyczących miednicy, jamy brzusznej, pachwiny oraz pachy. Jej zastosowanie wiąże się z uciskiem na duże naczynia znajdujące się w obrębie tułowia i jego połączeń z kończynami. W publikacji wskazano także możliwość wykorzystania AAJT w przypadku niektórych ran penetrujących brzucha oraz jako elementu stabilizacji przy złamaniach miednicy.

Czym różnią się stazy kończynowe od AAJT?

Podstawowa różnica pomiędzy klasycznymi stazami taktycznymi, takimi jak C-A-T i SOFTT-W, a AAJT dotyczy miejsca ich zastosowania. C-A-T i SOFTT-W są przeznaczone przede wszystkim do tamowania masywnych krwotoków występujących na kończynach, natomiast AAJT znajduje zastosowanie w obszarach anatomicznych określanych jako junctional, czyli w miejscach przejścia kończyn w tułów, a także w obrębie jamy brzusznej i miednicy. Oznacza to, że dobór stazy powinien uwzględniać lokalizację krwawienia, ponieważ standardowa opaska kończynowa nie pozwala skutecznie zabezpieczyć każdego rodzaju urazu.

Dlaczego stazy taktyczne różnią się od tradycyjnych opasek uciskowych?

Jak czytamy w publikacji Nowe metody zaopatrywania poszkodowanych na polu walki, w ratownictwie cywilnym tradycyjną opaskę uciskową traktuje się jako środek stosowany w sytuacji, gdy krwawienia nie można skutecznie opanować innymi metodami. Autorzy zwracają uwagę na ryzyko związane z wykorzystaniem wąskich materiałów, takich jak bandaż, mogących powodować znaczny ucisk miejscowy i niedokrwienie tkanek. Stazy taktyczne zostały skonstruowane z myślą o kontrolowaniu masywnych krwotoków i zapewnieniu powtarzalnego, odpowiednio rozłożonego ucisku, dzięki czemu stanowią odrębną kategorię sprzętu ratowniczego.

Kiedy poszczególne rodzaje staz znajdują zastosowanie?

Dobór rodzaju stazy zależy przede wszystkim od miejsca krwawienia oraz możliwości jego opanowania innymi metodami. C-A-T i SOFTT-W stosuje się w przypadku ciężkich krwotoków z kończyn, natomiast urządzenia junctional, takie jak AAJT, dotyczą obrażeń znajdujących się w obszarach, których nie można objąć standardową opaską. Jak wskazują Sieniawski i Kalinowski, do sytuacji uzasadniających zastosowanie stazy można zaliczyć między innymi krwawienie zagrażające życiu i niemożliwe do opanowania innymi metodami, głębokie położenie krwawiącego naczynia, konieczność jednoczesnego wykonywania innych czynności ratujących życie oraz zdarzenia z dużą liczbą rannych i ograniczoną liczbą ratowników.

Kiedy używa się stazy taktycznej?

Stazę stosuje się w przypadku masywnego, zagrażającego życiu krwotoku z kończyny, szczególnie gdy utrata krwi jest intensywna i wymaga natychmiastowego ograniczenia. W warunkach bojowych decyzja o jej wykorzystaniu może być podejmowana jeszcze przed uzyskaniem dostępu do poszkodowanego przez ratownika. Przywołany artykuł podkreśla znaczenie stazy w fazie CUF, czyli Care Under Fire, kiedy działania medyczne prowadzone są w warunkach bezpośredniego zagrożenia. W takiej sytuacji liczy się szybkość wykonania czynności oraz możliwość zastosowania opaski bez angażowania dodatkowego personelu.

Jak założyć stazę taktyczną w fazie CUF?

W fazie CUF sposób zakładania stazy różni się od postępowania prowadzonego w bezpieczniejszym środowisku. Jak czytamy w analizowanym opracowaniu: „W fazie CUF staza powinna być zakładana na mundurze jak najwyżej na ramieniu/na udzie, a krępulec powinien być położony po stronie wewnętrznej kończyny”. Takie umiejscowienie pozwala na szybkie zastosowanie opaski bez konieczności dokładnego odsłaniania rany. Po założeniu należy odpowiednio napiąć taśmę, a następnie wykorzystać mechanizm krępulca zgodnie z konstrukcją danego modelu, uzyskując skuteczne zatrzymanie krwawienia.

Samopomoc z wykorzystaniem stazy

Jedną z istotnych cech staz rekomendowanych w TCCC jest możliwość zastosowania ich przez samego poszkodowanego. W sytuacji bojowej osoba zraniona może być zmuszona do podjęcia działań przed dotarciem ratownika, dlatego konstrukcja opaski powinna umożliwiać sprawne użycie jedną ręką. Autorzy przywołanej publikacji wskazują wprost na tę możliwość, pisząc o zakładaniu stazy przez rannych w ramach „self-aid”, czyli samopomocy. Wymaga to wcześniejszego przeszkolenia oraz praktycznego przećwiczenia czynności wykonywanych pod presją czasu.

Jak postępować ze stazą w fazie TFC?

Faza TFC, czyli Tactical Field Care, oznacza etap opieki nad poszkodowanym prowadzony po uzyskaniu możliwości działania w warunkach umożliwiających dokładniejszą ocenę urazu. W tym momencie możliwe jest zastosowanie innych metod kontroli krwawienia, zależnie od rodzaju i lokalizacji rany. Jak czytamy w artykule, jeśli mniej inwazyjne sposoby nie pozwalają skutecznie zatrzymać krwotoku, ratownik powinien zastosować dodatkową stazę taktyczną. Postępowanie takie wynika z potrzeby utrzymania skutecznej kontroli krwawienia przy jednoczesnym wykorzystaniu dostępnych metod hemostazy.

Gdzie umieścić drugą stazę?

W przypadku utrzymywania się krwawienia pomimo zastosowania pierwszej stazy konieczne może być wykorzystanie kolejnej opaski. Autorzy przywołanego opracowania precyzują jej położenie, wskazując, że dodatkową stazę należy umieścić „5–6 cm powyżej założonej pierwszej opaski zaciskowej”. Taka informacja ma praktyczne znaczenie podczas udzielania pomocy, ponieważ druga opaska nie powinna być zakładana przypadkowo. Po jej zastosowaniu należy ponownie ocenić skuteczność uzyskanej hemostazy i obserwować stan poszkodowanego do czasu przekazania go personelowi medycznemu.

O czym należy pamiętać przy używaniu staz?

Podczas stosowania stazy należy pamiętać, że jej zadaniem jest zatrzymanie zagrażającego życiu krwotoku, a nie jedynie ograniczenie intensywności krwawienia. Opaska musi zostać założona i napięta w sposób zapewniający skuteczną kontrolę przepływu krwi. Nie należy samodzielnie luzować ani zdejmować skutecznie założonej stazy bez odpowiednich wskazań i kompetencji medycznych. Warto również odnotować czas jej zastosowania i przekazać tę informację zespołowi medycznemu. Po założeniu stazy należy monitorować poszkodowanego i przygotować go do dalszej ewakuacji.

Znaczenie szkolenia w stosowaniu staz taktycznych

Prawidłowe użycie stazy wymaga znajomości jej konstrukcji oraz wcześniejszego treningu. W sytuacji rzeczywistego zagrożenia czynności wykonywane są pod presją czasu, często przy ograniczonej widoczności, hałasie, stresie lub konieczności działania jedną ręką. Umiejętność wyjęcia opaski, prawidłowego jej umiejscowienia, napięcia oraz obsługi krępulca powinna być zatem przećwiczona przed wystąpieniem zdarzenia. Znajomość procedur TCCC nie zastępuje szkolenia praktycznego, lecz zapewnia ramy postępowania pozwalające uporządkować działania podczas udzielania pomocy.

Staza taktyczna a inne metody tamowania krwotoków

Jak wynika z przytoczonego artykułu, staza nie musi pozostawać jedyną metodą kontroli krwawienia przez cały czas opieki nad poszkodowanym. Autorzy wskazują na możliwość wykorzystania w fazie TFC mniej inwazyjnych metod tamowania krwotoków z kończyn, o ile pozwalają one uzyskać skuteczną hemostazę. Oznacza to konieczność dostosowania sposobu postępowania do fazy opieki, rodzaju obrażeń i warunków, w jakich znajduje się poszkodowany. Decyzje dotyczące dalszego postępowania powinny odpowiadać obowiązującym procedurom oraz kompetencjom osoby udzielającej pomocy.

Najważniejsze zasady stosowania stazy taktycznej

Staza taktyczna jest narzędziem przeznaczonym do szybkiego opanowania ciężkiego krwotoku z kończyny, znajdującym zastosowanie zarówno podczas samopomocy, jak i działań ratowniczych. W standardzie TCCC wymieniane są między innymi stazy C-A-T i SOFTT-W, umożliwiające założenie jedną ręką. Jak czytamy w opracowaniu Sanaka, Dąbrowskiego, Kluja i innych autorów, w fazie CUF opaskę zakłada się wysoko na kończynie, natomiast w fazie TFC można zastosować dodatkową stazę 5-6 cm powyżej pierwszej, jeśli wcześniejsze metody nie zapewniły skutecznej kontroli krwawienia. Prawidłowe wykorzystanie stazy wymaga znajomości procedur, praktycznego treningu oraz oceny sytuacji, w jakiej znajduje się poszkodowany.

Bibliografia:

T. Sanak, M. Dąbrowski, P. Kluj, A. Dąbrowska, M. Sip, Specyfika udzielania pierwszej pomocy medycznej poszkodowanemu w warunkach bojowych w środowisku taktycznym na bazie standardu TCCC. Część II. Zapewnienie hemostazy miejscowej podczas wykonywania zabiegów ratowniczych w fazie taktyczno-bojowej opieki nad poszkodowanym na bazie standardu TCCC, „Anestezjologia i Ratownictwo” 2013, t. 7, s. 94-103.

D. Sieniawski, P. Kalinowski, Nowe metody zaopatrywania poszkodowanych na polu walki, „European Journal of Medical Technology” 2015, nr 1(6), s. 18-23.